Жалақы, инфляция, баға: Медианалық еңбекақы қалай есептеледі?

Үкімет алдағы 3 жылға есептелген елдің әл-ауқатын арттыруға арналған бағдарламасын бекітті.

Премьер-министр Олжас Бектеновтің айтуынша: «Халықтың тұрмыс деңгейі мен әл-ауқатын арттыру – экономиканың сапалы әрі орнықты өсуі және инфляцияны төмендету есебінен қамтамасыз етіледі. Бағдарламаның негізгі мақсаты – экономиканың жыл сайынғы өсімін кемінде 5%-ға және халықтың нақты табысын орта есеппен 2–3%-ға арттыру».

Иә, қазір ең өзекті мәселе – 13%-ға жеткен инфляция. Әйтпесе, табысты жеп барады. «Ақшаның құны жоқ» деп күңкілдеп жүрміз.

Номиналдық табыс 10 пайыз өсті. Ол аз емес,былайша айтқанда.

Инфляция 12,6 пайыз, 10 айдың нәтижесі бойынша. Сондықтан біздің нақты табысымыз минус 2 пайыз болып отыр.

Бұрынғы алып отырған еңбекақыға біз аздау тамақ ала аламыз. Яғни біздің бұрынғы 1 мың тг қазіргі 1 мыңмен салыстыруға келмейді.

Олжас Бектенов, ҚР Премьер-министрі:
Бағдарламаның негізгі мақсаттары – экономиканың жыл сайынғы өсімін кемінде 5 пайызға және халықтың нақты табысын орта есеппен 2-3 пайызға арттыру.

Нақты өсім 2-3 пайыз деген – инфляцияны алып тастағаннан кейінгі өсім. Яғни инфляциядан аса табыс жасау деген сөз.

Демек инфляция деңгейі, мысал үшін, 7 пайыз болса, номиналды табысты 10 пайыз өсіру керек болады. Сонда нақты табыс межеленген 2-3 пайыздық өсім көрсеткен болып шығады.Алайда табысты өсіру деген бір бұйрықпен шешілетін мәселе емес.

Үкімет бизнесті мәжбүрлей алмайды: «Сен жалақыны көтер!» деп. Сондықтан үкімет тарапынан бизнестің дамуына жағдай жасау, сонда бизнесмендер өз кәсібін кеңейтсе, сонда сапалы, жоғары табысты жұмыс орындары ашылады. Халықтың орташа табысын көтеру дегеніміз осы.

Бірақ халықтың табысын көтеру үшін, біріншіден, әрине, инфляцияны төмендету керек.

Инфляцияны ауыздықтаудың бір-ақ жолы бар. Ол отандық өндірісті дамыту, сосын еңбек өнімділігінің сапасын арттыру. Соның барлығы болатын болса, онда халық ақшасын осы өзіміздің экономикаға құятын еді да, әр адам өзіміздің елге инвестиция салатын еді.

Халықтың әл-ауқатын көтеру мен инфляцияны төмендету арасындағы екіұдай мәселе – ең төменгі еңбекақының деңгейіне байланысты. Былтырдан бері оның мөлшері – тура 85 мың теңге. Енді оны тағы өсірсе, қымбатшылық үдей түседі деген қауіп бар. Ал өсірмесе, кедейлер кедейлене береді.

Былай тартсаң, өгіз өледі, былай тартсаң, арба сынады. Яғни бұл жерде – иә, көтеру керек, адамдардың жағдайын жақсарту керек, бірақ ол инфляцияны одан сайын разгон жасауы мүмкін. Сол 120 мың 85 мыңыңа да татымауы мүмкін.

Халықаралық еңбек ұйымының стандартына сәйкес, ол орташа жалақының кемінде 40-50 пайызы болуы керек. Біздікі 29 пайызы. Яғни біздегі 85 мың тг аз. Бірақ үкімет оны әлі де екі жыл ұстамақшы, өсірмейді. Онда сол ақшаны алатын халықтың жағдайы одан да нашарлай береді.

Ең төменгі еңбекақы мәселесі енді екі жылдан кейін бірақ қаралады деді вице-премьер Жұманғарин. Бұл көрсеткіш өзі зейнетақы, жәрдемақы, шәкіртақы сияқты бүкіл әлеуметтік төлемдерді есептеудің негізі. Әрі орташа еңбекақы деңгейіне де әсер ететін фактор. Қазірорташа айлық – 429 мың тг. Бұл – тоғыз айдың қорытынды статистикасы. Ілгеріде үкімет мүшесі осыны «10 пайыз өсті» деп дәріптегенін көрсеттік. Былтырғы осы кезеңде орташа айлық 390 мың тг болғанымен салыстырғаны. Бірақ бұл есеп шынайы картинаны көрсете бермейді.

Ресми 429 мың деп, барлығы бірдей жақсы табыс екен деп айтуға болмайды. есепте бәрі тең көрінеді, ал шындықта әркімге әртүрлі үлес тиеді.

Мұнай-газ саласында алатын жалақы мен ауыл шаруашылығында, білім беруде, денсаулық сақтауда алатын жалақыны салыстырсаң айырмашылық үлкен екені байқалады. Сол кезде адамдар айтады, «менің жалақым ондай емес, мен орташа жалақыдан әлдеқайда төмен аламын» деп.

Себебі бұл әдіс кәдімгі орта арифметикалық мәнді анықтау формуласымен есептеледі. Яғни бүкіл ресми көрсетілген жалақының қосындысы жұмыскерлер санына бөлінеді. Орташа табысты анықтаудың тағы екі әдісі бар. Олар, салыстырмалы түрде, шындыққа жақынырақ деп есептеледі.

Медианалық. Сізде 100 адам болса. Градация. Еңбекақыны мөлшері бойынша ретімен 100 адамды қойып қоясыз. Тура ортасынан бөлген кезде медианалық субъект болады, жұмыскер. Соның еңбекақысы медианалық еңбекақы болып есептеледі.

Ерділда Тәутенов, Экономикалық зерттеулер институты басқарма төрағасының орынбасары:
Модальдік жалақы деген бар, яғни экономикада жиі кездесетін жалақы, мода деген сөзден шығып тұр.

Ұлттық статистика бюросының дерегі бойынша, медианалық еңбекақымөлшері, яғни бүкіл еңбекақы қорының қақ ортасы қазір – 317 мың тг. Ал модальдік жалақы, яғни ең жиі кездесетін жалақы – 116 мың тг ғана. Халықтың әл-ауқатын көтерудің, әрі әлеуметтік теңсіздікті жоюдың бір амалы – осы медиана мен ең төменгі жалақы арасындағы алшақтықтыазайтуда жатыр дейді экономистер. Оны ғылымда Кейтц индексі деп атайды.

Ерділда Тәутенов, Экономикалық зерттеулер институты басқарма төрағасының орынбасары:

Осы индексті біз азайтуымыз керек, яғни жақындатуымыз керек. Бізде сонда орта класс қалыптасып, ол деген яғни бәсекеге қабілетті, білімді, еңбек өнімділігі жоғары, салықты төлейтін, бизнесті жасайтын азаматтарымыз.

Біздегі ең төменгі жалақыны 85 мың теңгеден кем дегенде 140 мың теңгеге дейін көтеретін болсақ, онда осы бір феноменнің алдын алуға мүмкіндік аламыз.